بیماریهای خودایمنی در بارداری چه بیماریهایی هستند؟ بارداری شاید حساس ترین مرحله زندگی هر زن باشد. سپری کردن این مرحله در زنان مبتلا به بیماریهای خودایمنی کمی متفاوت است و نیاز به معاینات و مراقبتهای بیشتری دارد. در این مطلب از سرویس سلامت در مجله کوروش به بررسی انواع بیماری خود ایمنی در دوران بارداری و نکات مراقبتی آنها میپردازیم.
بیماری خود ایمنی چیست؟
به طور کلی وظیفه سیستم ایمنی بدن شناسایی عوامل خطرناک و بیماریزا و از بین بردن آنهاست. اما گاهی اوقات سیستم ایمنی به اشتباه به بافتها و اندامهای سالم بدن حمله کرده و به آنها آسیب میرساند. این گروه از بیماریها را «بیماری خود ایمنی» مینامند.
بارداری و شایترین بیماری های خود ایمنی در زنان باردار
در گذشته به زنان مبتلا به بیماریهای خود ایمنی توصیه میشد باردار نشوند. دلیلش هم این بود که در دوران بارداری، هورمون استروژن افزایش پیدا میکند. علاوه بر این، نوسانات هورمونی ممکن است مدت طولانی پس از زایمان ادامه یابد. این تغییرات ممکن است باعث تحریک، بهبود یا حتی بدتر شدن یک بیماری خودایمنی در زنان حامله شود.
اما امروزه با پیشرفت علم و امکانات مراقبتی بیشتر این افراد نیز میتوانند دوره بارداری را به سلامت بگذرانند. در ادامه پاسخ دکتر «مایکل لاکشین»، استاد پزشکی و متخصص زنان و زایمان در دانشگاه کرنل نیویورک، را به برخی سوالات رایج درباره بارداری و بیماری های خود ایمنی میخوانیم.
بیماریهای روماتیسمی و تیروئید
بیماریهای روماتیسمی مانند «آرتریت روماتوئید» و «لوپوس مفصلی» و بیماریهای مربوط به غده تیروئید مانند «هاشیموتو» و «گریوز» از جمله بیماریهای خود ایمنی هستند که بیشترین تاثیر را بر زنان باردار میگذارند.
البته برخی بیماریهای نادرتر مانند «اسکلرودرمی»، «سندرم شوگرن» و «آنتی فسفولیپید» نیز وجود دارند که پزشک باید احتمال آنها را بررسی کند. نکته مهم این است که زنان باردار به واسطه ابتلا به این بیماریها در معرض مشکلات و عوارض جانبی دیگری نیز قرار میگیرند.
جالب است بدانید در برخی از زنان مبتلا به بیماری «آرتریت روماتوئید»، بیماری در دوران بارداری تا حد زیادی بهبود مییابد و پس از زایمان دوباره اوج میگیرد. این موضوع دلایلی ژنتیکی دارد. به نظر میرسد هر چه جنین از نظر ژنتیکی شباهت بیشتری به پدر داشته باشد، احتمال بهبودی بیماری مادر در بارداری بیشتر است.
آیا بیماریهای خود ایمنی در زنان و ناباروری به هم مربوط هستند؟
همان طور که گفته شد در گذشته زنان مبتلا به بیماریهای خودایمنی، به طور کلی از بارداری منع میشدند. اما اکنون با توجه به نوع بیماری و شرایط بیماری به هر شخصی درباره عواقب بیماری توضیح داده میشود تا خود او درباره اقدام به بارداری تصمیمگیری کند.
برخی افراد مبتلا به بیماریهای خودایمنی میتوانند با مراقبتهای پزشکی بارداری موفقی داشته باشند. امروزه افراد کمی هستند که از بارداری منع میشوند. برای مثال افرادی که در بارداری اول لوپوس شدید (لوپوس شعله ور) را تجربه کرده باشند، از بارداری دوباره منع خواهند شد. زیرا در این صورت ممکن است به عواقب جدی مانند از دست دادن بینایی، ایست قلبی یا حتی مرگ دچار شوند.
بیشتر بخوانید: علائم، تشخیص و روش های درمان بیماری لوپوس
در حقیقت بیماری های خود ایمنی از دو طریق ممکن است برای بارداری ایجاد مشکل کنند. اول اینکه برخی از این بیماریها موجب آسیب به کلیه و بالا رفتن فشار خون میشوند. در وهله دوم در بدن این زنان آنتیبادی هایی وجود دارد که میتواند به جنین آسیب برساند.
به طور کلی پروسه باردای برای زنان مبتلا به بیماریهای خود ایمنی پیچیدهتر از زنان سالم خواهد بود. برخی از این بیماریها از جمله بیماریهای مربوط به تیروئید میتوانند عمل لقاح را با مشکل مواجه کنند. گاهی اوقات نیز بدن زن آنتی بادیهایی بر علیه اندامهایی مانند تخمدان تولید میکند.
با این حال اگر زنی به جز این بیماری مشکل دیگری نداشته و اخیرا دارویی مصرف نکرده باشد، مشکلی نیست. دو داروی رایجی که زنان مبتلا به بیماریهای خود ایمنی مصرف میکنند «سیکلوفسفامید» و «متو تروکسات» است. داروی اول تخمدان را از بین میبرد و داروی دوم باعث سقط خود به خود جنین میشود.
عوارض بیماری های خود ایمنی بر پروسه بارداری
با توجه به نوع بیماری و اندامهای درگیر، عوارض آنها بر بارداری متفاوت هستند. برای مثال بیماریهای کلیه و قلب میتوانند در زنان باردار مشکلساز شوند. برخی از بیماریهای خود ایمنی و عوارض احتمالی آن بر زن حامله را در ادامه با هم مرور میکنیم.
بیماری خود ایمنی لوپوس در بارداری
در بیماری «لوپوس» اریتماتوی سیستمیک، به اندامهای سالم حمله کرده و موجب التهاب و آسیب به آنها میشود. این بیماری میتواند بر پوست، مفاصل، کلیهها، خون، رگها، ریه و مغز تاثیر بگذارد. علائم لوپوس شامل خستگی، مفاصل دردناک، بثورات پوستی و تب هستند.
در گذشته تصور می شد زنان مبتلا به لوپوس نباید باردار شوند. اما در حال حاضر ثابت شده در صورت فروکش کردن و بهبود علائم بیماری میتوانند باردار شوند. البته این افراد باید پیش از بارداری و در طول آن تحت نظر پزشک باشند. عوارضی مانند سقط جنین، مسمومیت بارداری و زایمان زودهنگام در زنان مبتلا به لوپوس بیشتر دیده میشود.
روماتیسم و بارداری
«آرتریت روماتوئید» نوعی «آرتروز مزمن» است که موجب التهاب در مخاط مفاصل میشود. در این شرایط سیستم ایمنی به اشتباه به سلولهای سالم مفاصل مچ پا، مچ دست، آرنج، زانو و ستون فقرات حمله میکند.
برخی از داروهای آرتریت میتوانند باعث ایجاد نقایص مادرزادی یا زایمان زودرس شوند. به همین دلیل این افراد باید برای بارداری حتما تحت نظر پزشک باشند. در اکثر زنان علائم روماتیسم در بارداری بهبود مییابند.
سندروم آنتی فسفو لیپید در بارداری
این سندروم یک بیماری خود ایمنی نادر است که باعث لخته شدن خون به طور غیرطبیعی میشود. در این بیماری آنتی بادیهای بدن به نوعی چربی به نام «فسفو لیپید»، که در ساختار پوششی رگ است حمله کرده و به رگ آسیب میرساند. این بیماری ممکن است به تنهایی یا بر اثر بیماری خود ایمنی دیگری مانند لوپوس، رخ بدهد.
در زنان مبتلا به این بیماری احتمال سقط مکرر، مسمومیت بارداری، زایمان زودرس و تولد نوزاد مرده بیشتر است. برای درمان این مشکل در بارداری، از داروهایی برای کمک به جلوگیری از لخته شدن خون، از جمله «آسپیرین» با دوز کم و «هپارین» با وزن مولکولی کم، استفاده میشود.
بیماری خودایمنی اسکلرودرمی در دوران بارداری
این بیماری خود ایمنی موجب ضخیم و سفت شدن پوست و عروق خونی، ایجاد زخم در کلیهها و ریهها میشود. «اسکلرودرمی موضعی» فقط پوست را درگیر میکند.
اما «اسکلرودرمی سیستمیک» بر اندامها و بافتهای همبند تاثیر میگذارد. این بیماری میتواند به رباطها، اعصاب، عضلات و تاندونها آسیب برساند. همچنین ممکن است باعث فشار خون بالا شود.
زنان مبتلا به حالتهای سیستمیک اسکلرودرمی، که بسیاری از قسمتهای بدن را تحت تأثیر قرار میدهند، نیاز به نظارت بیشتری در دوران بارداری دارند. آنها در معرض خطر ابتلا به مسمومیت باردای هستند.
این مشکل به فشار خون بالا و نشت پروتئین ناشی از بارداری در کلیهها، زایمان زودرس و سایر مشکلات کلیوی منجر میشود. البته اسکلرودرمی موضعی به ندرت بر بارداری تأثیر میگذارد.
بیشتر بخوانید: سفر در ماه های مختلف بارداری و بررسی خطرات آن
سندروم شوگرن در زنان باردار
وظیفه اصلی گلبولهای سفید مقابله با عفونتهاست. اما در «سندروم شوگرن» آنها به غدههایی که ایجاد رطوبت میکنند، مانند غدد چشم و دهان حمله میکنند.
این بیماری که اغلب در زنان تشخیص داده میشود، میتواند باعث خشکی و سوزش چشم، خشکی دهان، مشکل در بلع، تورم غدد گردن و حتی خشکی واژن شود. همچنین میتواند بر رگهای خونی، سیستم عصبی مرکزی، دستگاه گوارش، کلیهها، کبد، ریهها و لوزالمعده تأثیر بگذارد.
آیا بیماری های خود ایمنی از مادر به جنین منتقل میشوند؟
این اتفاق همیشه نمیافتد. در بیماری «میاستنی گراویس» که یک بیماری نادر است آنتی بادیهای موجود در خون مادر میتوانند باعث ایجاد بیماری گذرا در نوزاد شوند. یا در زنان مبتلا به لوپوس ممکن است نوزاد به «لوپوس نوزادی» مبتلا شود. گرچه احتمال انتقال بیماریهای خود ایمنی از مادر به جنین کم است، احتمال ابتلا به بیماری در سنین بزرگسالی این کودکان بیشتر از دیگران است.
برای بیماران خود ایمنی ضروری است که پیش از اقدام برای بارداری به یک پزشک متخصص زنان مراجعه کرده و ویزیت شوند. بیماریهای خود ایمنی معمولا دورههای شعلهور شدن و فروکش کردن دارند.
بنابراین بهتر است بارداری در دوره بهبودی زنان و فروکش کردن بیماری باشد. همچنین بارداری در سنین پایینتر برای آنها بهتر است. برای مثال زنانی که در معرض لخته شدن خون هستند بهتر است قبل از ۳۵ سالگی باردار شوند.
تاثیر دارو و رژیم های غذایی بر بیماری های خود ایمنی در حاملگی
دکتر «لاکشین» در این باره میگوید توصیه رژیمی خاصی برای بیماران خودایمنی در دوران بارداری وجود ندارد. با این حال سلامت عمومی مادر باردار بر دیگر موارد نیز موثر است.
به طور کلی بهتر است زنان باردار مبتلا به دیابت مصرف قند و سایر کربوهیدراتها را محدود کنند. تمام زنان باید تغذیه سالم، وزن متعادل و تمرینات ورزشی را در نظر بگیرند.
درباره عوارض مصرف داروهای مربوط به بیماریهای خود ایمنی اطلاعات دقیقی در دسترس نیست. زیرا اکثر شرکتهای دارویی نمیخواهند این اطلاعات را افشا کنند. اما مصرف برخی داروها مانند «سیکلوفسفامید» و «متو تروکسات» در دوران بارداری ممنوع است.
همچنین زنان باردار نباید در ماههای آخر بارداری از داروهای ضدالتهاب استفاده کنند. مصرف این داروها میتواند به قلب و کلیه جنین آسیب برساند. البته مصرف این داروها در اوایل بارداری و تحت نظر پزشک ایرادی ندارد.
داروهای تیروئید و انسولین نیز بیخطر محسوب میشوند. گرچه فرضیاتی در مورد خطرات سرکوب سیسیتم ایمنی با دارو وجود دارند، اما قطع آنها و بدتر شدن بیماری بدتر است. یکی از بدترین اتفاقاتی که ممکن است بیفتد، قطع ناگهانی داروها پس از پی بردن به بارداری است.
این موضوع باعث شعلهور شدن بیماری خواهد شد. در این موارد پزشکان داروهای استروئیدی با دوز پایین تجویز میشود. استروئیدها نباید به صورت مزمن در دوزهای بالا قبل از هفته ۱۶ بارداری تجویز شوند، زیرا باعث ناهنجاریهای مادرزادی خواهند شد.
بیشتر بخوانید: اختلال یادگیری چیست | علائم و روش های تشخیص و درمان آن
مراقبت های بارداری برای زنان مبتلا به بیماری خود ایمنی
توصیه پزشکان برای زنان مبتلا به بیماری خود ایمنی این است که پیش از بارداری و در حین بارداری تحت نظر یک پزشک یا کلینیک حرفهای باشند. این بیماران نیاز به نظارت فوقالعادهای دارند، از جمله ارزیابی جریان خون و سونوگرافی هر دو هفته در مراحل آخر بارداری. بیشتر آنها باید در هفته ۳۸ زایمان شوند.
یکی از مشکلات رایج این افراد احتمال بالای زایمان زودرس است. گاهی شرایط نامساعد حال مادر نیاز به زایمان زودرس را به او تحمیل میکند. اما در اکثر موارد دلیل آن شرایط دشوار جنین است.
برای مثال مفاصل لگن نقش مهمی در فرایند زایمان دارند. اگر بیمار مبتلا به آرتریت روماتوئید به بیماری لگن شدید مبتلا باشد، ممکن است پزشک زایمان سزارین را توصیه کند.
مراقبت های پس از زایمان برای زنان مبتلا به بیماری خود ایمنی
به طور معمول پزشکی که از ابتدا مادر را تحت نظر داشته، باید این مراقبتها را پس از زایمان نیز ادامه دهد. مادران مبتلا به بیماری خود ایمنی برای شیردهی و از سرگیری مصرف دارو یا تغییرات آن نیازمند مشاوره و معاینات مستمر هستند. به ویژه کاهش سطح استروژن خون پس از زایمان ممکن است بر عود کردن علائم بیماری تاثیرگذار باشد.
برخی از داروهای بیماری های خود ایمنی برای مادران شیرده ممنوع است. اما برخی دیگر از جمله داروهای روماتیسم خطری برای آنها ایجاد نمیکنند. نتیجه نهایی این است که اگرچه مشخص نیست که این بیماران باید به نوزاد خود شیر بدهند یا نه، اما نتایج منفی کافی برای رد آن وجود ندارد.
بیشتر بخوانید: بهترین مواد غذایی ارزان برای افزایش شیر مادر
سوالات متداول درباره بیماریهای خودایمنی و بارداری
کدام بیماریهای خودایمنی باعث نازایی در زنان میشوند؟
لوپوس، آرتریت روماتوئید، کرون، اسکلرودرما و سندروم آنتی فسفولیپید از جمله بیماریهای خودایمنی هستند که ممکن است در روند بارداری اختلال ایجاد کرده یا باعث نازایی شوند.
آیا بیماری خودایمنی باعث سقط جنین میشود؟
بیماری های خود ایمنی از دو طریق ممکن است برای بارداری ایجاد مشکل کنند. اول اینکه برخی از این بیماریها موجب آسیب به کلیه و بالا رفتن فشار خون میشوند. در وهله دوم در بدن این زنان آنتیبادی هایی وجود دارد که میتواند به جنین آسیب برساند و باعث سقط جنین شوند.
منابع: nyulangone.org، clinicaladvisor