چطور میتوان خشم و عصبانیت را در کودکان به روشی صحیح کنترل کرد؟ کودکان نیز میتوانند مانند بزرگسالان عصبانی و خشمگین شوند. عصبانیت کودکان معمولا از طریق رفتارهای خشن، جیغ زدن، پرتاب کردن وسایل، ضربه زدن و گاز گرفتن بروز پیدا میکند. یکی از پرتکرارترین سوالات در جلسات مشاوره کودک این است که با کودک عصبانی چطور رفتار کنیم؟ در این مطلب از سرویس سلامت در مجله کوروش به علت عصبانیت کودکان، کنترل خشم در برابر کودک و رفتار درست با کودک عصبانی و همچنین آموزش کنترل خشم به کودکان میپردازیم.
رفتار عصبانی کودک یک راه ارتباطی است
کنترل خشم در کودکان مهارتی است اکتسابی که آموزش آن به کودک بر عهده والدین است. کودکان هنوز توانایی مدیریت احساسات خود را به خوبی نیاموختهاند؛ بنابراین عجیب نیست که هنگام ناراحتی و مواجهه با ناکامی به سادگی عصبانی شده و خشم خود را به هر روشی به شما نشان دهند. این اتفاق احتمالا هم برای شما هم برای خود او تجربهای ترسناک است. اکثر کودکان پس از آرام شدن متاسف و پشیمان میشوند.
در وهله اول لازم است رفتار کودک عصبانی را به منزله راه ارتباطی او با خودتان بدانید. کودک شما توانایی تحلیل مشکلات و حل مسائل را نیاموخته و سعی دارد به این روش خواستههای خود را بیان کند.
گاهی والدین با ناآگاهی خشم کودک را تحریک کرده و موجب تشدید رفتارهای خشونتآمیز او میشوند. سعی کنید به تکنیک کنترل خشم در برابر کودک دست پیدا کنید. در این صورت کافی است کودک بیاموزد به جای رفتارهای انفجاری میتواند از طریق صحبت و گفتوگو به خواسته خود برسد.
هنگام پرخاش و عصبانیت کودک چه کار کنیم
رفتار والدین هنگام بروز رفتارهای انفجاری توسط کودک تعیینکننده و مهم است. چگونگی رفتار شما به او یاد خواهد داد راهی که انتخاب کرده صحیح نیست و باید برای رسیدن به خواستههای خود تجدید نظری در روشش داشته باشد. رعایت این چند اصل در آموزش کنترل خشم به کودکان موثر است.
در مواجهه با کودک عصبانی آرام بمانید
شاید راحتترین راه برای مواجهه با کودک عصبانی این باشد که شما هم آن روی دیگر خود را به او نشان دهید. از کوره در بروید و فریادزنان اشتباه او را متذکر شوید. اما حقیقت این است که هرچه بیشتر فریاد بزنید کودک را از خود دورتر کردهاید. برداشت احتمالی او این است که هرچه بیشتر عصبانی شود و داد بزند، نتیجه بهتری خواهد گرفت.
گرچه آسان نیست اما مکث کنید، نفس عمیقی بکشید و به این فکر کنید که در این لحظه رفتار شما الگویی برای کودک است. با کنترل خشم و آرام ماندن به او یاد می دهید که راه بهتری به جز داد و فریاد وجود دارد.
مایوس و تسلیم عصبانیت کودک نشوید
فرض کنید کودک شما برای خوردن خوراکی مورد علاقهاش به جای شام، معرکه راه انداخته و فریاد میزند. بسیاری از والدین در این شرایط برای خواباندن قائله خوراکی را به کودک میدهند.
این تسلیم شدن به او یاد میدهد که با خشونت میتواند به نتیجه مورد نظرش برسد. بنابراین در عین آرام ماندن مایوس نشوید و راه عاقلانهتر را انتخاب کنید.
از رفتار درست و کنترل خشم کودک استقبال کنید
کودک عصبانی به طور معمول رفتاری سینوسی دارد. برای مثال چند دقیقه داد و فریاد میکند و اگر نتیجه نگیرد کمی آرام میشود. شما باید آن لحظه آرامش را دریافته و آن را تشویق کنید.
برای مثال وقتی کودک دست از پرتاب وسایل کشیده بگویید: «حالا که آرومتری بیا ببینیم چطور میتونیم مشکل رو حل کنیم». هر تلاش کوچک کودک برای کنترل خشم را مورد تحسین قرار دهید.
در تمرین مهارت حل مسئله به او کمک کنید
هنگام برانگیختگی و عصبانیت کودک، زمان مناسبی برای آموزش او نیست. در عوض هنگامی است که خودتان هم کنترل خشم در برابر کودک را تمرین کنید. آرام باشید و با او درباره احساساتش صحبت کنید.
بپرسید چه احساسی دارد و چه چیزی او را ناراحت میکند. برای حل اختلافات و مشکلات پیشنهاداتی بدهید و با هم آنها را بررسی کنید. این مهارت از تکرار عصبانیت جلوگیری میکند.
تکنیک زمان تلف شده یا پاداش را برای کنترل خشم کودکان امتحان کنید
یکی از راههای کنترل خشم در کودکان و کنترل خشم والدین در برابر کودک استفاده از تکنیک «زمان تلف شده» (تایم اوت) است. البته این تکنیک را باید از قبل برای او توضیح دهید.
مکانی مشخص را در نظر بگیرید، این مکان نباید ترسناک یا سرگرمکننده باشد. گوشهای از اتاق یا پذیرایی که کودک شما بتواند هنگام عصبانیت در آنجا نشسته و به رفتار خود فکر کند. به این ترتیب از رفتارهای بدتر و خشونت بیشتر جلوگیری شده و پس از آرام شدن میتوانید درباره راهحل صحبت کنید.
استفاده از تکنیک تایم اوت در کودکان زیر ۸ سال موثرتر است. برای بچههای بزرگتر میتوانید از سیستم «پاداشدهی» استفاده کنید. برای کودک توضیح دهید که با رفتار درست شانس بیشتری برای رسیدن به خواسته خود دارد. البته دقت کنید که پاداشدهی به باج تبدیل نشود.
از رفتارهای محرک عصبانیت اجتناب کنید
هر پدر و مادری میتواند زمانهای عصبانیت کودک خود را پیشبینی کند. برای کنترل خشم در برابر کودک باید بدانید که به طور معمول رفتارهای پرخاشگرانه کودکان در موقعیتهای مشابهی بروز میکند.
هنگام ترک مهمانی، پایان بازی با دوستان، انجام تکالیف یا مرتب کردن اتاق برخی از این موارد هستند. رفتار محرک میتواند درخواست توقف کاری که دوست دارند یا درخواست انجام کاری که دوست ندارند باشد.
شما میتوانید با استفاده از چند تکنیک از این موقعیتها پیشگیری کنید. برای مثال «۱۰ دقیقه دیگر بازی کن و بعد دوستانت میخواهند به خانه بروند»، با این کار کودک را آماده رفتن میکنید.
یا تقسیم کارهای ناخوشایند به بخشهای کوچکتر: «اول کفشاتو بپوش تا بعد به خانه برویم». یا ایجاد پیش آمادگی: «قبل از ترک میز از مادر بزرگ تشکر کن».
بازیهای تخلیه انرژی انجام دهید
برای خالی کردن انرژی جسمی و روانی کودک بازیهای تخلیه روانی را با او انجام دهید:
- پریدن
- دویدن
- انجام کارهای فیزیکی سبک و آسان
داستان گویی درمانی
داستانهایی که در آنها یک شخصیت عصبانی راه درست را پیدا میکند به شکل غیرمستقیم سبب یاد گرفتن کنترل خشم میشوند. برای مثال:
- داستان وقتی هیولا عصبانی شد.
- گفتن قصههای شب با محور احساسات.
چطور بفهمیم عصبانیت کودک ما عادی است یا خیر؟
نحوه برخورد و راهی که به برای کنترل خشم در کودکان انتخاب میکنید به نوع و شدت عصبانیت کودک بستگی دارد. اولین و موثرترین واکنش در برابر عصبانیت بدون خشونت بیتوجهی است. حتی توجه منفی مانند نه گفتن و درخواست توقف نیز میتواند کودک را به ادامه دادن رفتارش تشویق کند.
اما اگر عصبانیت کودک به خشونت فیزیکی برسد، نادیده گرفتن آن توصیه نمیشود. خشونت فیزیکی میتواند برای خود کودک و اطرافیان خطرناک باشد. در چنین موقعیتی متخصصان توصیه میکنند کودک را در فضایی امن قرار دهید تا به شما یا وسایل دیگر دسترسی نداشته باشد.
اگر کودک شما زیر ۷ سال است او را به حیاط ببرید و روی یک صندلی بنشانید. اگر بزرگتر است میتوانید او را در اتاقی تنها بگذارید، اما نباید وسیلهای برای سرگرمی باشد تا این تنها ماندن یک پاداش تلقی شود. پس از یک دقیقه و با آرام شدن کودک میتوانید از تکنیک «تایم اوت» استفاده کنید.
این کار بازخوردی قطعی و فوری از رفتار کودک به او میدهد و عوامل تقویتکننده را از او دور نگه میدارد. اگر فرزند شما بزرگتر است میتوانید خود را از دسترس او خارج کنید.
کنترل خشم در کودکان با تکنیک های رفتاری
اگر کودک شما مدام عصبانی میشود و این ماجرا برای خودش و شما دردسرساز شده، وقت آن است به صورت تخصصی درخواست کمک کنید. متدهای رفتاردرمانی ویژهای برای کاهش استرس و کمک به شما و کودکتان وجود دارند. این کار به شما کمک میکند تا شرایط را مدیریت کنید و به کودک کنترل خشم و مهار عصبانیت را میآموزد.
درمان مبتنی بر تعامل والد و کودک (PCIT)
این روش برای کودکان ۲ تا ۷ سال بسیار موثر است. در این روش درمانی والدین و کودک تمریناتی را به هم انجام میدهند. درمانگر به صورت نامحسوس بر این تمرینات نظارت دارد و از طریق گوشی هدفون والدین را راهنمایی میکند. به این ترتیب شما میآموزید برای کنترل خشم کودک، کدام رفتار را نادیده بگیرید و به کدام رفتار واکنش نشان دهید.
آموزش مدیریت والدین (PMT)
این متد به متد قبلی شباهت دارد با این تفاوت که درمانگر صرفا با والدین صحبت کرده و آنها را آموزش می دهد.
روش همکاری پیشگیرانه
مبنای شکلگیری این متد درمانی، پرخاشگری و عصبانیت کودکان ناشی از مهارتهایی است که یاد نگرفته اند و برای جلب توجه نیست. راه حل این روش برای کنترل خشم کودکان آموزش مهارتهای مورد نیاز به کودک برای واکنش به اتفاقات اطراف آنهاست.
بررسی علت عصبانیت کودکان
هر کودکی در سنین مختلف ممکن است رفتارهای پرخاشگرانه ای بروز دهد. اما این موضوع زمانی نگرانکننده میشود که تعداد دفعات تکرار یا شدت رفتارها از میزان نرمال فراتر رود.
برخی رفتارها سن مخصوص به خود را دارند و درصورتی که پس از آن سن ادامه پیدا کنند، باید بررسی شوند. هم چنین با بالا رفتن سن کودکان عصبانیت آنها جدیتر شده و آموزش کنترل خشم به آنها دشوارتر میشود.
برخی از دلایل عصبانیت کودکان از این قرارند:
بیش فعالی (ADHD) عاملی موثر در عصبانیت کودکان
کودکان مبتلا به بیش فعالی به سادگی تمرکز خود را از دست داده و خسته و ناامید میشوند. این کودکان به ویژه هنگام انجام تکالیف یا زمان خواب ممکن است کلافه و عصبانی شوند.
بیشتر بخوانید: عوامل ابتلا به بیش فعالی در کودکان
اضطراب یکی دیگر از دلایل عصبانیت کودکان
یک کودک مضطرب نگرانیهایش را پنهان میکند و زمانی که از طرف خانه یا مدرسه تحت فشار قرار بگیرد ممکن است آنها را به صورت رفتارهای خشن بیرون بریزد. اکثر اوقات کودکانی که در مدرسه «تودار» تلقی میشوند ناراحتیها و مشکلات را با پرخاش به یکی از والدین تخلیه میکنند.
اختلالات یادگیری تشخیص داده نشده
اگر عصبانیت کودک بیشتر در مدرسه و هنگام آموزش یا انجام تکالیف بروز میکند ممکن است دلیل آن مشکلات یادگیری باشد که هنوز تشخیص داده نشدهاند.
اختلال پردازش حسی
افرادی مبتلا به این اختلال در تجزیه و تحلیل اطلاعاتی که از طریق حواس پنج گانه دریافت میکنند دچار مشکل هستند. عواملی مانند ازدحام و سر و صدای محیط یا حتی پوشیدن لباس زبر میتواند آنها را آشفته و مضطرب کند. کودکان مبتلا به «اختلال پردازش حسی» این ناراحتی را از طریق پرخاش و عصبانیت بروز میدهند.
پرخاشگری و عصبانیت در اختلالات طیف اوتیسم (در خود ماندگی)
فرقی نمیکند مشکل کودک در کدام بخش طیف «اوتیسم» قرار بگیرد. کودک مبتلا به اوتیسم هنگام تجربه ناکامیها و یا مواجهه با تغییرات به هم میریزند. این مشکلات به ظاهر کوچک برای چنین کودکانی به مثابه یک بحران بزرگ است.
همچنین احساسات آنها ممکن است تشدید شده و آزاردهندهتر از دیگران باشد و این امر به پرخاشگری و عصبانیت منتهی میشود.
بیشتر بخوانید: علائم اوتیسم در کودک چیست؟
دلایل زیادی برای عصبانیت کودکان و طغیان خشم آنها وجود دارد. تشخیص علت عصبانیت اولین گام برای انتخاب روش کنترل خشم در کودکان است. برای این امر مهم باید از متخصصان اطفال یا روانپزشک کودک کمک بگیرید.
آیا متدهای رفتاری برای کنترل خشم کودکان کافی است؟
روانشناسان کودکان معتقدند که تربیت و آموزش مهارتهای کنترل خشم به کودکان در سنین پایین به مراتب آسانتر است. اما درباره کودکانی بزرگتر یا کودکان کم سنی که رفتارهای آسیب زنندهای دارند، استفاده از متدهای درمانی رفتاری کافی نیست. تامین امنیت این کودکان و اطرافیان آنها ممکن است به کارهای بیشتری نیاز داشته باشد.
درمان دارویی برای عصبانیت کودک
در کودکان مبتلا به «بیش فعالی» یا «اضطراب درمان دارویی» میتواند کمککننده باشد. کودکان مبتلا به مشکلات رفتاری شدید با داروهای ضد روانپریشی مورد درمان قرار میگیرند. البته برای کنترل خشم این کودکان باید روشهای رفتاری را به همراه درمان دارویی در پیش بگیرید.
اقامت در بیمارستان
گاهی لازم است کودک برای مدتی در مراکز درمانی تحت نظر قرار بگیرند. در این مراکز برای کودکان برنامههای درمانی مانند بازیها و فعالیتهای مرتبط تنظیم میشود.
در صورت نیاز ممکن است از درمان دارویی نیز کمک گرفته شود. برخی مدارس شبانهروزی خدمات مشابهی را به این کودکان ارائه میدهند. به این ترتیب کودک با روشهای کنترل خشم و مواجهه با جهان اطراف آماده خواهد شد.
درمان روزانه
در این روش کودکان در خانه خودشان هستند اما در طول روز به مدارس مخصوصی میروند. این مراکز آموزشی برنامههای ویژهای برای کنترل خشم و برطرف کردن اختلالات رفتاری و کارکنان آموزش دیده دارند.
سخن پایانی
گفتیم که کودکان نیز ممکن است ناراحت، ناامید و عصبانی شوند. رویارویی و درک این مسائل برای کودکان سختتر است زیرا هنوز قادر به کنترل احساسات خود نیستند. علت عصبانیت کودکان میتواند به همین سادگی باشد، اما در موارد تکرارشونده یا شدید بهتر است آنها تحت معاینه روانشناسان قرار بگیرند تا در صورت وجود اختلال آن را رفع کنید. برای آموزش مهارتهای کنترل خشم به کودکان روشهای رفتاری متعددی وجود دارند که با مشاوره متخصصان میتوانید از آنها استفاده کنید.